Кайгамчыктыг ынакшыл

 Мээң бо бижээн чүүлүм чүгле ийи кижиниң аразында ынакшыл эвес, а бүгү-ле чүүлдерге ынакшыл дугайында, ынакшылдың мооң мурнунда билдинмес турган чажыт күжүнүң дугайында болур. Бир эвес бо чүүлдү кичээнгейлиг номчуп, ында бижээн чүүлдерни ажыглап эгелээр болзуңарза, бодуңарның-даа, ажы-төлүңерниң-даа, силерни долгандыр турар кижилерниң-даа амыдыралы кайгамчыктыы-биле эки талазынче өскерлип эгелээр. Шуут кайгап каар силер!

Мону чүге бижий бердиң дээрге, Клаус Джоул деп кижиниң «Төлээлекчи. Ынакшыл дугайында шын төөгү» деп номун номчааш, силер бүгүдеге ооң утказын таныштырар бодаан мен. Ол боду чөөн чүк философиязын, буддизмниң даяан кылыр аргаларын билир, медерел-биле ажылдаар, өттүр көөр чүве бар хевирлиг кижи деп чүвени билген мен.

Аас-кежик дилеп

Сөөлгү каш чылдардан аңгыда, бодумнуң чуртталгамның хөй кезиин аас-кежик чок чурттап эртирген мен. Эки-даа, багай-даа чүүлдер болуп турда, аас-кежиктиг хөөн келбейн турган. Өске улустуң аас-кежиктиг апаар чүүлдерин кылып, чежени-даа шенээн мен. Харын-даа чаа машина-даа садып алгаш, ооң иштинге 2-3 шак олуруп, кажан-на аас-кежик чедип кээр ирги дээш, манап олурган мен. Чүү-даа болбаан, аас-кежик келбээн.  Чүнү-даа кылып турдум, хөй номнар номчуп, психологка барып…

Чүгле мен эвес, хөй-ле кижилерниң мындыг байдалда турарын эскерип турган мен. Аас-кежик чок чоруктан хөлчок муңгарап турган мен. Бир катап бир ном номчаан мен. Автор бир башкыга дужарга, ол ону шупту чүвеге өөредип каан. Ол чүүлдерни канчаар чедип алырын автор айытпаан. Мен аңаа хорадап, Өртемчей база меңээ дуза катпазынга улам муңгарааш, эртен дагже үне бергеш, ханы тамыже шурай бээрин быжыг шиитпирлеп алган мен.

Ол шиитпирим соонда, 5 хире минут болганда, бажың чырыы өжүп, хып эгелээн, ынчан орай кежээ турган. Хенертен ыыткыр болгаш шыңгыы үннүң: «База катап бодан!» - дээнин дыңнап каан мен. Дыка корткан мен, дараазында дүне бажыңга хонмаан мен.

Ол болуушкуннуң соонда 2 чыл хире аас-кежик чок мен дээрин соксаткан турган мен. Ындыг-даа болза, байдал өскерилбээн, аас-кежиктиг мен деп мегелеттинери берге апарган. Чуртталгадан туруп эгелээн мен.

Дүнекиниң 1 шак турган, ам-на эртен дагдан шурай берейн деп шиитпирлеп алган мен. Бичии удумзурай бергеш, дүш дүжээн мен. Уран чүүл галлереязында турар мен, ханада чуруктарның хөй кезии мээңии болган. Ында бир эжиктен дыка чараш уруг меңээ чедип келгеш, менче холун сунган. «Ам-даа аңаа турарыңны күзеп тур мен. Оон бүгү чүвени биле бээр сен» - дээш, чиде берген. Оон оттуп келген мен. Үш чыл иштинде ол уругга дужа бээр боор мен деп идегеп келдим. Өртемчейниң мени камгалаар дээн планы ындыг турган чадавас.

Үш чыл хире эрте берген. Бир кежээ ам-на дагдан шурай берейн дээш, машиналыг чорупкан мен. Орукка каш-даа бензин кудар станциялар эртер турган. Бирээзин эрте бээримге-ле, машинам «чөдүрүп», сириңейнип, өжүп эгелээр. Хынадып алыр дээш, дедир чоруп, станцияга чоокшулап кээримге-ле машинам анаа апаар. Шак ынчаар станциялар аразынга аай-дедир чоруп тура хонган мен. Эртенинде дедир чана бердим.

Ийи чыл эрткен, аас-кежик чок хевээр мен. Бир акшалыг ажылга кирип алгаш, беш ай болгаш үндүртүпкен мен. Мээң аас-кежик чок чоруумну билгеш, бо ажыл меңээ таарышпас болган-дыр деп бодааш, мени үндүрүпкен хевирлиг.

Мүңгарааш, ам чүнү канчаарыл дээш, хөй номнар номчуп кирипкен мен. Даяан кылырының, сагыш-сеткил сайзырадырының, сагышка чуруп бодаарының, угаанны башкарарының, шын боданырының, ынакшыл дугайында дээш… оон-даа өске номнар. Чеже номчуур, баш дыштандырып алыр дээш, бир эжимче чоруптум. Ол ажыл чок болгаш, спорт лотереяларын ойнадып турган, ынчалза-даа түнели чок турган.

Эжимниң лотерея билеттерин көрүп олургаш, бажымга идея кирип келген: медерелдиң ханы медерел-биле ажылын сайгарып көөрү. Мону ажыглааш, кайы спорт командазының тиилеп алырын билип ап болур. Мону элээн өөренгеним түңнелинде, спорт лотереязынга хөйү-биле ойнап ап эгелээн мен. Ам аас-кежиктиг апарзымзы-даа, аас-кежик оон келбейн турар.

Маңаа чугаалап каарым болза, бир эвес покерге сөөлгү акшаң-биле ойнап турар болзуңза, бир эвес сеңээ ойнап алыры эргежок чугула болза, ойнавайн, акшаң берипкеш, чоруй барып болур сен. Күштүү-биле күзеп турар чүүлүңнү ойнап алыры болдунмас чыгыы. Ынчангаш ойнап алыр мен деп күштүү-биле күзеп болбас. Эмин эртир күштүг күзээш, угааан чедимче чок уржуктар дугайында бодалдар-биле бокталы бээр.

Өртемчейниң чажыды

Бир ай чартык хире болганда, бажыңда бир-ле чүве мени хайгаарап турарын билип эгелээн мен. Мээң ыдым өрээл ортузунда бир-ле чүвени көрүп турар ышкаш кылдыр көөр апарган. Бажыңда чүүлдерни өскээр салып каан турарын эскерип эгелээн мен. Оон дүжүмде ангел көрген мен.

Бир эртен оттуп кээримге, чанымда 2 метр хире узун ангел олур. Ооң-биле чугаалашкан мен. Ооң адын Сники деп сактып келген мен. Ол мээң бичиимде менден чарылбас, үргүлчү кады ойнаар эжим чораан. Оон мен бир-ле чүвеге хорадааш, моон соңгаар келбе дээш, сывырыпкан турган мен. Ынчалза-даа ооң чугаазы-биле алырга, ол мени кагбаан, кезек болгаш-ла хайгаарап каап чоруп турган болган. «Сен кажан-даа чааскаан артпайн турган сен. Кым-даа, кажан-даа чааскаан артпас, бир эвес ол чааскаан мен деп бодап чоруур-даа болза. Кижи бүрүзү ону карактап чоруур ангелдиг болур» - дидир. Ам ол меңээ үргүлчү кээп, мээң-биле чугалажып чоруп турар апарган.

Бир эртен машиналыг садыг чорупкан мен. Садыгда кижилер менче дыка көөр болган. Чүм кандыг болган чоор дээш, идик-хевим көрзүнеримге , анаа. Бир кижиже көөрүмге-ле, таныыры кижи ышкаш, менче хүлүмзүрүүр болган. Оочурга соо, мурнумга турган кадайлар менче чышпыр туруп, чыпшынар болган. Садыгдан үнүп кээримге, машинам иштинде Сники олур. Мен ону көргеш, өөрээш, ыглапкан мен, чүге дээрге ангелим мени кагбайн турар. Чаным-биле эртип чыткан кадай кижи мээң караам чажын көргеш, мени куспактаар деп чыдыр, мен куспактатпадым.

«Кажан күзелдерим чугаалап бээр мен» - деп ангелден айтырдым. «Мен диирең эвес, ангел-дир мен. Мен мында сээң чуртталгаңга ынакшыл киирер дээш, сээң күзелдериңни бүдүреринге дузалажыр дээш келген мен» - дидир. «Меңээ акша херек» - деп чугааладым. «Сен херек кырында ынакшылды, өөрүшкүнү, хосталганы күзеп турар сен. Акша бар болза-ла ол бүгү болу бээр деп бодап чоруур сен. Ажырбас акша болу бээр» - дидир.

«А бо бүгүге ынакшыл кандыг хамаарылгалыгыл?» -деп айтырдым. «Дорт хамаарылгалыг. Ынакшыл чокта - чуртталга чок. Чуртталганың утказы – ынакшылда. Ынакшыл – сээң бодуң бүдүжүң-дүр. Сээң мында турарыңның чылдагааны ол. Ол – бүгү боттуг чүүлдү бүргеп турар, эрткен-даа, келир-даа үеде» - дидир. «Сээдең! Акша чокта, чурттаары болдунмас, а ынакшыл чокта, чурттап болур»- дидим. «Таанда. Бичии дамды-даа ынакшыл чок дириг чүүлден меңээ көргүзүп көрем. Азарганчыг ынакшыл-биле өлү бербейн чурттап болур, а ол чурттаары эвес-тир. Ылгалын билип тур сен бе? Ынакшылы четпес кижи кижилерге хора чедирип болур. Ооң чижээ: дайыннар эгелеп турар кижилер. Долу ынакшылдыг кижи өске кижилер өлүрзүн дээш, кижилер чорутпас». Оон ангелим чиде берген.  

Шынап-ла, мен бичиимден эгелээш, бо делегейни болгаш кижилерни көөр хөңнүм чок турган. Аштап өлү бербейн, дириг артары меңээ ынкашылдан-даа, өөрүшкүден-даа артык үнелиг турган. Сес харлыг хире үемде меңээ кол чүве чүгле ол турган.

Мен спорт лотереяларын канчаар ойнаарының дугайында кассеталарга бижээш, оларны садып турган мен. Дыка хөй кижилер ойнап ап, лотерея эртирикчилеринге акша төлээринге бергелер тургустунуп турган. Мээң бо аргамны чүгле лотерея ойнаарынга эвес, өске-даа чүүлдерге ажыглап болур.

Ынчалза-даа мен бодум лотереяларни хаая ойнап турган мен. Мээң сорулгам акша ойнап алыры эвес, а даштыкы байдалдар: акша-төгерик, эт-сеп, кижилер-биле хамаарылгалардан хамаарышпас аас-кежик чедип алыры турган. Дөртен бир хар ажып чорааш, бо сорулгамны чедип алганымны силерге өөрүшкү-биле дыңнадыр-дыр мен. Чүү-даа чүве мооң-биле деңнешпес! Ол дугайында дараазында номчуур силер.

Чажыт чүүл

«Буруңгу хүн  магазинге чүү болганы ол? Хамык кижилер мени кайгап, чиктии кончуг болдулар?» - деп Сникиден айтырдым. «Ынакшаан кижилерниң чүрээ ажыттына бергеш, оон ынакшыл саарлып, херелденип эгелээр. Ол ынчан сээң чүрээң ажыттынгаш, улуг ынакшыл херелдендирип турган-дыр, ынчангаш сен кижилерни бодуңче сорунзалай тыртып турганың ол-дур. Бир эвес сен чүрээң ажыдып өөренип алыр болзуңза, кайы хире хөй кайгамчык чүүлдерни кылып болур ийик сен.

Бир бичии оол чурттап чораан, ол бир катап бодунуң ангелин сывырыпкан. Ол ангелин сывырыпкаш, ынакшылдан база хая көрнү бергенин билбээн. Ооң мага-бодунче ынакшылдың агымы кирбейн турарындан, аңаа бүзүревезинден ол хилинчектенип, аарып чораан. Ангели аңаа чеже-даа ынакшыл чорударга, ооң чүрээ хааглыг чораан болгаш, олче кирбейн турган. Ынчалза-даа чылдар эрте бээрге, ол оол өскээр боданы бээр деп чүвени ангели билир чораан. Ол шынап-ла ындыг болган. Олар шынап-ла катап ужуражып келгеш, Чуртталга, Долу Ынакшыл дугайында номну бижиир деп шиитприлеп алганнар». «Мый-ыът сагыжы тайга бажында, мен чүнү-даа биживес мен» - дээш, удуп чыдып алдым.

Эртенинде чемненип олурумда, Сники чедип келди. «Чип олурар чемиңче ынакшыл киирип алдың бе?»-дидир. Мен кайгай бергеш: «Ооң херээ чүү чүвел?» - деп айтырдым. «Кылып турган чемче азы чем чиириниң мурнунда чемче чоруткан ынакшыл аңаа сиңе бергеш, ооң амданын экижидип, энергиязын көвүдедип, ону эмнээр шынарлыг кылыптар. Ындыг чем дүрген хайныычал, хөй энергия бээр болгаш, кижини оожуктурар, хамыктың мурнунда сээң мага-бодуңче ынакшыл киирер». «Мен ындыг чүве дыңнаваан-даа мен, ону канчаар кылырын билбес мен» - дидим.

« Кижилер ынакшылдың күчү-күжүн, ону канчаар ажыглаарын билбес. Ынакшыл – өртемчейде эң күштүг энергияларның бирээзи. Кижилер ону кайнаар-даа, чүүже-даа чорудуп болур салым-чаяанныг. Ам ону канчаар чемче чорударын айтып берейн. Карааң шийип ал, чогум карак шимери албан эвес. Хөрээңниң чүрек дужундан херелдениишкин үнүп турарын сагыжыңга бодавыт, ол улам чырык апарып турар – ол ынакшыл-дыр. Ооң херели улам чидиг апарып, сени долгандыр чырыдып эгелээр. Ол сээң чүрээң ажыттына берген ол. Тавакта чемиңче оон ынакшылдың херелин чорудувут. Кажан болган деп билип кааш, соксап каар сен». «Ол-ла чүве бе?» «Кажан-на бир ынакшыл-биле долдуруп каан чемнерлиг, ресторан, кафелер көстүп кээр. Ындыг чем кандыг-даа «кадык чемден» артык, хөйнү бээр». «Үр шыгжаар дээн аъш-чемни ынчаар болза, оларны дыка үр шыгжап болур боор» - дидим. Шынап-ла чемим амданы чаагай ышкаш апарган болду.

Эртенинде эжимни үдээр кежээ болур деп турган. Кижи бүрүзү бир-ле чем эккээр болган. Мен шенелде кылыр бодап алган мен. Пекарнядан печенье садып алгаш, ийи дөмей тавакка чара ургаш, бирээзин демдектеп алгаш, ол тавакта печеньеже 15-20 минут иштинде ынакшыл чоруткаш,  столга кожа салып калдым. Баштай ынакшыл чоруткан печеньени чип эгелээш, өске печеньеге дегбейн, ону төндүр чипкеш, дараазында тавакта печеньени чип эгеледилер.

Бо эрткен чылдарда хөй шенелделерни кылган мен. Хөй улус чемненген черлерге кандыг-бир чемче ынакшыл чоруткан болзумза, кижилер баштай ону чип-ле эгелээрлер. Ресторанга чем чагыдып тура, ол чемче ынакшыл чорудар турган мен. Оон ыңай официантыже, поварже ынакшыл чорудар мен. Ооң түңнели кайгамчык болуп турган. Хөй катап меңээ тавак долдур чемни эккеп турган, а өске кижилерниң чагыткан чеми хөй эвес болур, а мээң дээрге тавактың эриин ажып турар. Хөй катап чемни мээң мурнумда чагыткан кижилерни мурнай меңээ чемни эккеп берип турганнар. Бир эвес ынакшыл чорутпаан болзумза, чүү-даа болбас, өске кижилер-биле дөмей болуп турган.  

Ынакшылды канчаар чорударыл?

Ам ынакшылды канчаар чорударын айтып берейн. Шөлээн черге эптиг кылдыр олуруп алыңар, чыдып алыр болза улам эки, ол мага-бот суларадырда эки. Өске үннер шаптыктавас ужурлуг. Оожум болгаш хандыр дынмышаан, ханы суларгай байдалче кире бериңер. Ол элээн үе иштинде болуп болур. Ол үеде кичээнгейни бодуңарның сагыш-сеткилиңерни азы Бурганны дыңнаарынче угландырыңар. Белен апарганыңарны билип кааш, чырык апар чыдарыңарны бодаптыңар. Ооң-биле силер сирлеңнээш чалгыгларыңар (вибрацияңар) бедидип алыр силер. Бодуңарны долгандыр чырык шар-биле куржап алыңар, силер ооң иштинде олурар ышкаш кылдыр бодап алгаш, көдүрлүп эгелеңер. Оон силерниң чедер дээн чериңерже ужуп олурар кылдыр бодаптыңар, ол каш секунда боор.

Ол ынакшыл чорудар дээн чүүлүңерге чедип келгеш, чүрээңерден үнген ынакшылыңар херелдерин чорудуп, ону долдуруңар. Ооң-биле кады бодуңарны база ынакшыл-биле бүргеп алыр силер. Шупту чүвени чүрээңерден кылыңар. Өске кижиниң хууда амыдыралынче киржииринден кортпайн барып болур силер. Бо мергежилге 20 хире минут иштинде болур. Чедер чериңерге шар орнунга поездини ажыглап ( сагышка бодап) база болур силер.

Бистиң иштивисте азарганчыг хааржакчыгаш иштинде ынакшылдың бүдүн өртемчейи чыдып турар, ол хааржакчыгашты ажыдар херек. Ол камгалалдыг чажыттарның бирэзи болур ужурлуг, кижи төрелгетенни ол чажытты ажыдарындан өжегерээн өскээр алаактырып турар хевирлиг.

Сники келбейн турган. Даштын соок хүннер болуп турган. Мен ынакшыл чорударынга мергежилге кылып турдум. Чүрээм ажыткаш, бир шак иштинде ынакшыл чоруткаш, бир шак дыштангаш, катап-ла чорудуп турдум. Ынакшыл-биле бодумну долдуруп турган мен. Бодумга дыка эки болуп, ханы оожургалга туруп, ханы өөрүшкү менден үнүп турган. Чааскаан турзумза-даа, чааскаанзырал меңээ турбаан, улус меңээ ынак деп күштүг минниишкинниг болгаш делегей-биле тудуш харылзаалыымны миннип турган мен.

Агаар-бойдус чылый бээрге, ыдым-биле агаарлап үнүп келдим. Бойдус улам чараш, чырык апарган ышкаш сагындырды. Чамдык куштарның бисти эдертир ужуп турарын эскердим. Өске ыттар мени көрүп кааш, менче маңнап келгеш, меңээ халбактанып турганнар. Кижилер меңээ эвилең-ээлдек болуп, таныыр кижизи ышкаш, хүлүмзүрүп эртип турар. Херээжен улус мээң-биле ылчыңнажыксаар болдулар.

Бир катап өңнүүм мени баарже (чемненир чер) чалаан. Баарга кирип кээримге, улус эңдерик, өңнүүм келбээн боорга, баардак чанында хостуг черге олуруп алгаш, суксун чагыдып каан мен. Ол үеде бодумну ынакшыл-биле долдуруп, дашкаар херелдендирип эгелээн мен. 15 хире минут дургузунда херээженнер мени үглеп келдилер. Өңнүүм чедип кээрге, өске хостуг черге олуруп алдывыс. Оон база элээн болганда, херээженнер бисти үглеп келген. Элээн болганда мен чоруптум, өңнүүм херээженнер-биле хөөрежип артып калган. Орук ара чем садып алыр дээш, магазинге кире дүжеримге, база-ла бирги таварылга ышкаш чүүл болду. Бажыңга чедип келгеш бодандым, бүгү чуртталганы мындыг байдалга чурттаар болза, берге-дир деп.

Элээн хонуктар эрте бергенде, Сники чедип келген. «Мен сорунза ышкаш, кижилер, ыттар, куштар бодумче тыртар апаарымны меңээ чүге сагындырбаан сен?»- деп, оон айтырдым. «Сен бодуңга шеневээниңде, дөмейле бүзүревес-ле болгай сен, ынчангаш ынакшылдың күжүн боду билип алзын дээш, сагындырбадым» - дидир. «Меңээ магазин баары безин берге апарды» - дидим. «Ынакшыл-биле ажыл – бүдүн уран чүүл-дүр. Шупту чүве чүнү, канчаар кылып турарыңдан хамааржыр. Делегейде ынакшыл чедишпес, кижилер ону хөлчок дилеп турар, кажан сен ынакшыл херелдендирип эгелээриңге дисбаланс болу бээр. Бир эвес кижилер шупту ынакшыл үндүрүп турар болза, ооң түңнели чаңгыс кижиге мөөңнелип, илеревес ужурлуг.

Сен ынакшылды амыдыралыңга ажыглап болур сен. Чижээ: бир кижи-биле ужуражыр дээниңде азы хөй кижилер баар черже чалаттырганыңда, ынаар баар мурнуңда, ол бажыңны азы өрээлди ынакшыл-биле долдурувут. Бир эвес бодуң бизнезиңни ынакшыл-биле долдуруптар болза, чүү болурун бодап көрем. Шупту ажылдакчылары ынакшыл-биле чырып турар бүдүрүлге черин бодап көрем, чүү боор-дур? Ынакшылды кижиниң чүрээнче дорт чорудуп болур. Ол ооң чүрээн ажыдар, ол база ынакшыл-биле чырып эгелээр. Ол бир кижи-биле харылзаа быжыктырарынга дузалаар, эжиң-биле азы уругларың-биле-даа. Бир эвес ашак-кадай улус бактажыыр, найыралы чок болза, оларның бажыңын ынакшыл-биле додуруптар болза, олар эптежи берип болурлар.

Ынакшыл – күчүлүг күш

Ынакшыл – каяа-даа эң-не күчүлүг күш болгаш бисте ынакшылдың төнчү чок курлавыры бар. Бис кошкак амытаннар эвес бис! Ынакшылдың бир кайгамчык шынары - ол боду медерелдиг. Ынакшыл-биле чүгле буян кылып болур. Бичии уругларны чугаазы үнүп келгенинден эгелеп, ынакшыл-биле ажылдаарынга, ынакшыл-биле ойнаарынга өөредири – арга-мергежил-дир.

Сөөлгү үелерде мээң спорт лотереязынга шын харыы тып, ойнап алырым эвээжеп турган. Сникиден: «Мээң лотереяга ойнап ылырымны чүге моондактап тур сен?» - деп айтырган мен. «Чүгле бодуңдан өске, сеңээ кым-даа шаптыктавайн турар. Ол сээң чөрүшкек үзел-бодалыңдан болуп турар. Эгезинде сен ойнап алыр мен деп бүзүреп турган сен, оон чоорту чигзинип эгелээн сен, оон дораан ол чигзинииңниң түңнелин көре берген сен. Баштай бодал төрүттүнер, оон ол бодалыңга дүүштүр эки азы багай түңнел болу бээр. Баштай сээң түңнелиң дыка эки болуп турган, экижээн тудум-на, бо кайы хире үр мынчаар эки боор деп деп, чигзинип чораан-дыр сен» - дидир. Шынап-ла, бодум безин билбейн, чигзинип чорааным шын.

Сники мынча дидир: «Эрткен үе, амгы үе, келир үе – чаңгыс үе болур. Сээң чуртталгаң үе-биле аңгыланган, болуп турар, бар чүүлдүң кинозунуң азарганчыг чуруктарындан, кадрларындан тургустунар, а олар бүзүрээн, бүзүревээниниң  түңнелдеринден болур, сен ында киржип турар сен. Бир эвес ам бо үеде ынакшылды чорудуп болур болза, эрткен үе деп адаар чүүлдүң бир чуруунче, кадрынче кайы-даа үеде ынакшылды чорудуп болур.

«Бир эвес спорт оюнун алыр болза, ооң түңнелин баш удур чугаалап болур бе?». «Оюннү көрүп турар кижи бүрүзү аңаа киржип турар, ооң канчаар доостуурун сонуургап турар болгаш ооң канчаар доостурун боттары шиитпирлеп турар, боттары билбейн. Хөй кезии канчаар бодап турар болдур, ол ынчаар доостур. А кижилерниң бодалы минута санында өскерлип турар болгаш оюннуң түңнелин баш удур чүс хуу тода чугаалаары берге, аңаа дыка хөй энергия чарыгдалы негеттинер. А энергияны ынакшыл-биле ажылче углапкаш, эки түңнелди чедип ап болур».

Аас-кежиктиг апарганым

Мээң байдалым өскерлип эгелээн. Оожум апарып, хүлүмзүрүп, каттырып турар апарган мен. Шупту байдалдар эки болуп, мээң таламче аайлажып турган. Эртен аас-кежиктиг оттуп кээп, кежээ база ындыг болуп, удуп турган мен. Бир эвес кандыг-бир бергедээшкин туруп келир болза, олче ынашылды чорудуптарымга, кыска үе иштинде эки болуп, дооступ турган.

Чижээ. Ажылыңдан үндүртүпкен-дир сен. Ынчан үндүртүпкен ажылыңче ынакшылды чорудуп, бодуңну база ынакшыл-биле куржап алыр херек. Бо байдалды сээң көрүп олурар киноң кылдыр бодап ал. Ол кинону ынакшыл-биле долдур, харын-даа бо тургустунган байдалдар дугайында бодуңнуң бодалдарыңны безин. Түңнелинде эрги ажылыңдан-даа хөй шалыңныг ажылды сүмелеп кээрлер чадавас. Ооң кадында сени дыштандырып, оожургадып, суларадыр, чуртталга дугайында бодандырар улуг эвес чапсар үези тыптып келир.

База бир чижек. Мээң таныырым херээжен ынакшыл-биле ажылдаарынга өөренип алыр бодаан. Үш недель эрткенде, ооң машиназы бир машина-биле үскүлежипкен. Ол дораан-на ол болуушкунче, ооң киржикчилеринче, машиналарже ынакшылын чоруткан, ынакшыл-биле чырып турар кино ышкаш кылдыр. Оон алды ай болганда, ол өске машинага чораан кижи-биле өг-бүле туткан, бөгүн олар кымнан-даа артык аас-кежиктиг чурттап олурарлар.

Ынакшыл-биле ажылдап эгелээрге-ле, ооң-биле долдурар үени тып, ону херелдендирип эгелээрге-ле, шупту ажыл-херектер эки талазынче өскерлип эгелээр Ооң канчаар болуп турарын тайылбырлаары меңээ берге, чүгле ынакшылды доктаамал чорудуп турар болза, шупту чүвениң эки болуп доостурун билир мен. Ол ынчаар болуп турар. Чамдык кижилер бүзүревес болуп чадавас. Бир эвес ол болуп болур деп, мээң сөстеримге бүзүрээр болза, түңнели дораан болу бээр. Оон ындыг кижини доктаадыры болдунмас.

Эрткен үеже кире бергеш, ынаар ынакшылды база чорудуп болур. Мен бичии турган үелеримче кирип, ынаар ынакшылды чорудуп турдум. Бичиимде ада-ием менче сагыш-салбайн турган, ойнаар эштерим база чок турган. Мээң эштерим дириг амытаннар болгаш ыяштар турган. Ыяштарның билиглериниң хөйүн кайгап болур, эң ылаңгыяда кырган ыяштарның. Олар октаргайның канчаар ажылдап турарын делегейниң бүгү эртемденнеринден-даа хөйнү билирлер.

Бичиимде чораан бодумче чеде бээримге, ол мени көрүп каар, бис хөй үе иштинде чугаалажып турган бис. Эрткен үеже келир үеже кирерим ышкаш сагышка бодап алган поездим-биле чоруп турган мен. Кажан улгады берген үемче киреримге, улгаткан бодум мени көрбес болган. Мен эрткен үемниң нарын үелеринче киргеш, кыдыынга туруп алгаш, ону ынакшыл-биле долдуруп турган мен. Ооң салдары билдинип турган, мээң амгы байдалым база өскерлип турган. Мен канчаар өскерилген тудум, эрткен үем база өскерлип турган.

Ажы-төлче ынакшыл чорудары

Шупту кижилер уругларынче ынакшылды чорудуп турар болза, түңнели кайгамчык болур ийик. Бир эвес ажы-төлү чок кижилер кандыг-бир уругну угааны, чүрээ-биле сагыжынга азырап алгаш, хүннүң-не олче ынакшылды чорудуп болур. Ооң чанынга турары-даа, ол үеде ооң кайда турары-даа херээ чок, чоруткан ынакшыл олче боду орукту тып алыр. Ынакшыл чорудуп турарга, уругну айыыл-халаптан, багай салдарлардан, ооң бодун каржы чорук кылырындан камгалаар.  Чорук-херээ чогунгур-бүдүнгүр болур.

Бир бизнес кылып турар эжимге ынакшыл чорударының дугайында чугаалаарымга, ол сонуургай берген болгаш бодунуң бизнезинге ону ажыглаарын күзей берген. Ооң ажылдакчыларынга ону канчаар кылырын өөредип каан бис. Ол оларга эки салдарлыг болган. Бир ай чартык хире болганда эжимниң бизнези чоорту экижип эгелээн. Бир чыл хире болганда ол бизнезин садыпкаш, Штатче көже бергеш, күзеп чорааны чаа бизнезин ажыдып алган. Моон ийи ажылдакчыларын ап алгаш чоруткан болза, ам ооң ажылдакчылары чээрби беш чеде берген, бизнези дыка эки чоруп турар.

Ийи недель хире болганда, мээң сеткил-хөөнүмнүң болганчок-ла өскерли бээрин эскерген мен. Дыка аас-кежиктиг тургаш, оон дораан хорадап-даа эгелээр апарган мен. Ол дугайын Сникиден айтырдым. Ол мынча дидир: «Суг орнунга ынакшыл агып чыдар хемни бодавыт. Эрткен үеңде сээң ол хемиң кадып калган турган. Кажан сен ынакшыл-биле ажылдап эгелээриңге, ол хем улгадып эгелээн. Улгаткан хем эрикте чыдар бок-күзүрүмнү: сеткил-сагыш хайныышкыннарын, бодалдарны, бурууну,  ыядыышкынны, харын-даа, ажынып-хорадаашкынны үндүр шаап эгелээн. Ол түр када, эрте бээр, эң ылаңгыяда ынакшыл-биле бодуңну куржаарын уламчылаар болзуңза. Ол бүгүнү хайгаарап, олче ынакшылдан чорут. Үе-үе болгаш, эрикте турдунмаан дазылчыгашка таваржып болур сен.

Сники дээрге ангел эвес, а мээң келир үеде бодум чадавас деп, даап бодап турган. Кажан ынакшыл-биле ёзулуг ажылдап туруңда, үе бодунуң шынарын өскертип, харын-даа дүргедеп эгелээр. Ийи-үш неделья кылыр ажылыңны чаңгыс недель иштинде кылыптар сен. Долгандыр делегей оожум ышкаш болуп, ынакшыл-биле ажылдавайн турар кижилерниң чүве кылыры дыка оожум ышкаш болур.

Өске кижилер өскерилбээн, силер боттарыңар өскерли берген силер. Үениң агымы кижи бүрүзүнге аңгы-аңгы. Хостуг үеңер мурнундаазындан көвүдей бээр. Бо өскерилгелер чаңгыс дүн иштинде болу бербес болбайн аан. Кижилер силерже чаа көрүш-биле көрүп, кыска үе иштинде дүрген кылыпкан ажылыңарны көргеш, кайгап эгелээр. Оон ыңай мээң өске кижилерниң бодалын өттүр дыңнаар салымым улгадып келген.

Мен эртениң-не бөгүн чүнү канчаар күзелдеримни бижип ап турар мен. Кезек бүрүзүн тода биживес-даа болзумза, ол бир саазын арны чеде бээр. Ооң боттаны бээринге бүзүрел болгаш үе херек. Чээрби хонук хире болгаш бирги түңнелдери көстүп кээр. Күзелимни бижээш, дыка тода кылдыр ону сагыжымга чуруп бодап, оон кандыг хөөннүг болурумну сагыштаар мен. Оон ол чүүлүмнү хөй ынакшыл-биле долдурар мен. Чамдык күзелдерим дыка дүрген, дораан-на бүде бээр. Чамдык күзелеримни боттангыже чедир хүннүң-не оларның-биле ажылдаар мен.  

Бистиң үзел-бодалдарывыс, бүзүреливис амгы бар, боттуг амыдыралды тургузуп турар. Чижээ: биске кым-даа ынак эвес деп бодап, аңаа бүзүреп чоруур болзувусса, ылап-ла ындыг байдалды тургузуп алыр бис. Бодалывысты өскертпээн шаавыста, ындыг байдалга турар бис. Бир-ле чүвеге ылап бүзүрээр болзуңза, ол сээңии болур.

Түңнел сөс

Бистиң кылдыныгларывыс, сөс-домаавыс болгаш бодалдарывыс бисте бар ынакшылдан дорт хамаарылгалыг. Бис хөй чүве кылып шыдавас бис деп бодап чоруур бис, ол көңгүс шын эвес. Бис кайгамчык хөй ынакшылды кижилерже, дириг амытаннарже, бисти долгандыр турар чүүлдерже чорудуп болур бис. Ооң түңнели бисти шуут кайгадыптар! Эң көскү чижек уруглар болур. Оларның аажы-чаңындан оларда кайы хире ынакшыл барын дораан билип ап болур.

Херектиң ужуру чүл дээрге, кандыг-бир кижи уругга ынак-даа болза, ол ынакшылды ап турар дээни ол эвес-тир! Бир кижиге ынак болуру - ол кайгамчык эки, ындыг-даа болза, ёзулуг хуулгаазын чүүлдү, кажан силер ынакшылды чорудуп тургаш биле бээр силер.

Кымче ынакшылды чорудуп болурул? Шупту чүүлдерже! Ынакшаан кижиңерже, уругларыңарже, өңнүктериңерже, кады ажылдап турар эштериңерже, таныыр кижилериңерже, хоорайыңарның мэринче, чурттуң удуртукчуларынче. Таварышкан кижи бүрүзүнче. Бодунуң бажыңын ынакшыл-биле долдуруп болур, хоорайны ооң-биле шыва ап болу, азырал амытаннарже, үнүштерже чорудуп болур. Ынакшыл-биле бүргеттинген үнүштерниң кайы хире кайгамчык эки үнүп турарын көрүп болур силер. Бүдүн шөлдү ынакшыл-биле долдуруп болур. Оон-даа ыңай төнчү чок.

Ынакшыл сорунзалыг. Ол бодунче оон-да хөй ынакшылды болгаш өөрүшкүнү тыртар шынарлыг. Мээң караамга көзүлдүр-ле кижилер оожургалдыг, сула, аас-кежиктиг, өөрүшкүлүг апарып турганнар. Ындыг бөдүүн арга-биле сен кижилерге дузалаптар харыктыыңны бодап кээрге, кайгамчык! Мен кайнаар-даа: хурал-суглааже, ужуражылгаже, кежээже

баар тургаш, баш буруңгаар ынаар ынакшылды чорудар мен, оон шупту чүве эки болуп, өскерли бээр.

            Ынакшыл чорударының аргалары. 1. Кижиже ынакшыл чорудуп, ооң-  биле бүргеп болур, ынакшылдың чылыг чоорганы-биле бүргепкен ышкаш. Сагышка ынчаар бодаптар. Бо арганы кижи-биле ужуражылгалар, шайлаашкыннар үезинде ажыглап болур. Нервиленген, хорадаан кижиге ажыглап болур.

2. Ынакшыл-биле кижиниң бодун долдуруп болур. Кижиниң аарып турар черлеринче чорудуп болур, ол черниң клеткалары ынакшыл-биле чырып эгелээже чедир. Оон аарыгны мага-боттан үне берген кылдыр бодаптар силер.

3. Ынакшылды кижиниң чүрээнче дорт чорудары. Ол кижиниң чүрээн ажыдарынга болгаш бодунуң чүрээ-биле бодун ынакшыл-биле долдурарынга дузалаар. Бо арга амыдыралынга бергелер тургустунган кижиге эки. Чүге дээрге човулаңның чылдагааны -  кижиниң чүрээниң хагдынып эгелээнинде.

4. Бир эвес бир кижи-биле быжыг харылзаа тудар дээр болзуңарза, ооң бодунче азы чүрээнче ынакшылды чорудуңар. Ол кижи база удур ынакшыл чорудуп турар болза, быжыг харылзаа, ынакшыл улам быжыгар. Чүрээңер ажыткаш, ынакшыл-биле бодуңарны бүргеп алыр силер. Ынакшылдың херели силерниң чүрээңерде үнгеш, бажыңарга келгеш, карактарыңардан үнгеш, чорудуп турар кижиңерниң (ынак кижиңер-даа болгай-ла) карактарынче кирип турарын бодаптыңар. Ол-ла үеде чүрээңерден база ынакшылдың херели ол кижиниң чүрээнче кирип турар. Силерге кайы хире эптиг, тааржыр болдур, ол хире үр, шөлээн олуруңар. Силерниң партнеруңар база кандыг-даа үеде силерже ынчаар кылып турар болза тендии эки болур.

Бо мергежилгелерге кол херексел – бодалдар болур, чогум-на бодалдар ынакшылдың болгаш энергияның агымын чорудуп турар. База бир кол чүүл – хөөн азы минниишкин (ощущение). Ол дээрге аас-кежиктиг азы өөрүшкүлүг болуру, база өөрүп четтириишкин. Бо чүүлдер чок болза, ынакшылдың эвээжин көргүзүп турар. Ынчан бир-ле өөрүшкүлүг чүүл дугайында бодаптарга, ынакшылдың агымы чоруп эгелээр.

Кандыг-бир күзелиңер бар бе? Ол боттаны бээр болза, кайы хире эки ийик деп бодаптыңар. Ол дээш өөрүп четтириңер. Бир эвес шын кылган болзуңарза, сеткилиңер ханганы, өөрүшкү, ынакшыл болгаш сонуургалды минни бээр силер. Ол силерде ынакшылдың агымының чоруп эгелээнин  болгаш күзээн чүүлүңерниң орукта силерже кел чыдарын херечилеп турар. Бир эвес хыйланып, хорадап, муңгарап турар болзуңарза, ынакшылдың агымының турупканы ол. Ооң чылдагааны: бир-ле өөрүшкү чок чүүл дугайында бодап турарыңар, чижээ, күзенчиг чүүлүңерниң чогу. Багай хөөн киирер чүүлдер бодаарындан ойталап, өөрүшкү эккээр чүүлдер дугайын бодаары хөлчок чугула.

Бир эвес акшаның эвээжинче, ооң чогунче кичээнгей салыр болзуңарза, ол силерни муңгарадыр, а ол дээрге ынакшылдың агымының бичелеп эгелээнин медээлеп турар азы ол харын-даа акшаның улам эвээжээринче ажылдай берип болур. Бир эвес акшаңар эвээш болза, ол дугайында бодал силерге ажык бербес. Ооң орнунга төттүнмес хөй акшалыг чер тып алганыңар дугайында бодалдан өөрүшкү алыры дээре. Силерге ынакшылдың агымы чоруп эгелээр болгаш күзелиңер боттанып эгелээр. Маңаа кол чүве – өөрүшкүлүг хөөн. 

«Бир эвес сээң бажыңыңны бомбалап каапкан болза, канчап аас-кежиктиг болуп, четтиргенин илередирил?» – деп, бир катап менден айтырганнар. Ол берге, ынчалза-даа бир эвес чаа бажың күзээр болзуңарза, чүгле чаңгыс арга бар. Кандыг? Силерге үстүнде тайылбырладым – чүгле силерден хамааржыр. Муңгараарга – чүү-даа болбас. Ооң орнунга чаа бажыңныг апарганыңарны бодап, ол дээш өөрүп четтирип, амырап, аас-кежиктиг, өөрүшкүлүг апарып, сеткилиңер ханганының дугайында бодаңар. Ынчан ынакшылдың агымы агып эгелээр болгаш күзелдериңер бүде бээр – өртемчейниң хоойлузу ындыг болур.

Бир кижиже ынакшыл чорударга, аңаа ачы-буянны бээр. Ындыг-даа болза ол ону албан хүлээп алыр дээни ол эвес, ону хүлээр, хүлээвезин ол боду билир. Ынакшыл ол кижиге ооң чүнү күзеп турарын бээр, а силерниң ол кижиге күзээн чүүлүңерни эвес. Ынакшыл чорудары – кайгамчык ажыл деп чүвени көрүп тур силер, бир эвес ону доктаамал кылыр болза, амыдырал-чуртталга тоолче шилчий бээр.

Ынакшыл чорударда, сагышка чуруп бодаарын ажыглап турар бис, а чүректиң эжии хөөн, минниишкин-биле ажыттынар. Сагышка бодаары чүгле херексел, ол боду чүнү-даа бербес, ындыг-даа болза, ооң дузазы-биле бодалдарывыс мөөңнеп, өөрүшкүлүг хөөн киирип, ынакшылдың агымын күштелдирип турар бис.

Күзеп турар чүүлүңерни бодап алыңар, ол боттаны бербээн-даа болза, ол силернии апарган кылдыр бодап, сеткилиңер ханып, өөрүп четтириңер. Бир эвес бодуңарны асс-кежиктиг кылдыр бодаан болзуңарза, ынакшылдың агымы шаптык чок агып турар, күзелиңер боттанып эгелей бергени ол. Кайы хире өөрүшкүлүг болган силер? Ол силерда бар ынакшылдың агымының күжүнүң көргүзүкчүзү-дүр.

Бир эвес бо минутада мээң сүмелеримни эдереринге хөй күжениишкин негеттинмес деп бодаар болзуңарза, чазып тур силер. Ындыг-даа болза, бо аргаларны өөренип алыр болзуңарза, түңнелдери кайгамчык болур. Чүү-даа чүве силерни олардан адырып шыдавас апаар.

Айтырыглар

1.     «Ынакшыл чорударын ажыглап эгелээримге, амыдыралымга багай чүүлдер болуп турган. Ону канчаар тайылбырлаарыл? «Ынакшыл чорударының мурнунда, өөрүшкүлүг хөөн киирип алырга эки, силерге өөрүшкү бээр чүүлдерден бодап тургаш. Олардан өөрүшкүлүг апаарыңарга, ол байдалдарже ынакшыл база чоруп эгелээр. Оон силерниң амыдыралыңарга өөрүшкүлүг байдалдар көвүдей бээр. Багай байдалдарже база ынакшылды чорудар херек.

2.     «Бо номда бижиттинген шупту чүүлдер ылап шын бе азы силер ону анаа чогаадып каан силер бе?» «Шупту ылап шын. Шупту болуушкуннар ынчаар болуп турган, мен хөөретпээн мен. Харын-даа чамдык кайгамчык чүүлдерни биживээн мен, кижилер бүзүревейн баар дээш. Номнуң уланчызы дараазында үнер. Бир эвес бо ном силерни сонуургаткан болза, ийи дугаар ном силерниң бажыңарның дүктерин тургузуптар. Бир эвес бажыңар тас болза, бажыңар дүктели бээр чадавас. Чаңгыс сактыышкыннарымдан безин мээң ооргам соолаңайны бээр-дир».

3.     «Кижилерге аарышкы, хора чедирип чоруур кижилерге ынакшыл кандыг салдар чедирерил?» «Ынакшыл дээрге бүгү-ле боттуг чүүлдү, ооң иштинде, кижилерни чемгерип, хандырып турар энергия-дыр. Чамдык кижилерниң чүрээ хаашкынныг, оон ынакшыл азарганчыг сыстып чоруур болур, ынчангаш олар багай херектерни кылып чоруурлар. Ынакшыл чедишпес болза, аарыглардан эгелээш көөр хөөн чок чоруктарга чедирип болур.

Ындыг кижилерже ынакшыл чорудуп, оларны ооң-биле куржаар болза, олар силерниң карааңарга-ла өскерли бээр. Черниң ыраа хамаарышпас, олар бөмбүрзектиң өске ужунга-даа туруп болурлар. Бир эвес бодуңарны ынакшыл-биле долдуруп алыр болзуңарза, ындыг «багай» кижилерге силер таарышпас болур силер, силер чок-даа чүве ышкаш, олар силерниң чаныңар-биле эрте бээр. Чуртталга силерни шенээр чүүлдерни, бийээги ышкаш, чорудуп болур болбайн аан.

4.     «Ынакшыл чорударының хоралыг чүүлү бар бе?» «Кажан силер хорадап дээн ышкаш, багай хөөннерлиг (эмоцияларлыг) турар үеңерде тыптып кээр чүүлдер. Баштай силерге тендии эки болур, оон эрги чүүлдерни чуй шавары дээр чүүлдер эгелеп болур. Сеткилиңерниң ханызында чаштып чыдар эрги хөөннериңер көдүрлүп үнүп кээп болур, ынчалза-даа ынакшыл-биле ажылдаарын уламчылап турарыңарга, олар эрте бээр. Оон кайгамчык эки апаар, харын-даа ынакшылдан болгаш хосталыышкындан мээң карактарымдан чаштар төктүп кээр чорду. Чамдык кижилер хөөредип турар деп бодаар чадавас, удавас боттарыңар биле бээр силер.

Хүндүлүг номчукчулар! Мооң биле доостум. Элээн кылын номнуң кол чүүлдерин таарыштыр кыскаладыр бижидим. Мында бижээн чүүлдерни сөөлгү кыска үеде ажыглап шенедим, ылап ажылдап турар-дыр деп билдим. Мону ажыглаарын өөренип алгаш, аас-кежиктиг чурттаарыңарны силерге күзедим! Менди-чаагай!