Дээди хамывыстын ному

 Дээди хамывыс Кара-оол Допчун-ооловичиниң «Скиф хүн түрүк Уранхайның хуулгаазын тывалары» деп ному шагда-ла, 2019 чылда, үнген болгай. Кижи бир номну номчааш, ооң дугайында бодунуң үнелелин берип, бодунуң бодалын илередир эргелиг.

Мону чүге бижий бердиң дээрге, номда мээң бодал, көрүжүмге дүүшпейн турар черлер бар. Мен улуг хамывысты бактаар дивээн мен, анаа бодумнуң амы-хууда бодалым илередир бодаан мен. Кара-оол Допчун-ооловичини хөлчок хүндүлээр мен, ол ёзулуг, шыырак, салгал дамчаан улуг хам, Тываның болгаш Россияның хамнарының баштыңчызы, Дээди Хам. Өг-бүлевис-биле ооң ачы-буянын четтирип, дузазын ап чораан бис. Ол мээң өскен суурумнуң күдээзи, ынчангаш ону меңээ чоок кижи кылдыр көрүп чоруур мен. Чүге дээрге ооң өөнүң ээзи мээң бичиизинден-не билирим дуңмам чүве.  Ооң ада-иезиниң бажыңы бистиң бажыңывыс-биле кожа турган.

Ынчангаш мээң эскериглерим чүгле номнуң бодунга хамааржыр. Шынны шын кылдыр бижиир апаар. Каяа-даа удур көрүштер, полемика, дискуссия деп чүве турар. Ынчангаш Кара-оол Допчун-оолович ооң көрүжүнден карышкактыг мээң көрүжүмнү өршээр-ле боор.

                         Мээң бодал, көрүжүм

Ном болза номчуштуг, солун ном болур. Ындыг-даа болза, харааданчыы-биле, чамдык кижилерни өскээр углап, оларга хора чедирип болур черлер бар. Чүнүң дугайында чугаалап турарымны адаандан номчуй бээр силер.

Ам бодумнуң бодал, көрүжүмнү илередип көрейн.

Номнуң 15 дугаар арнында «Чок апарган кижиниң сүнезини Бурган Оранынга 3 чыл болгаш чедер» - дээн. Кижиниң сүнезини каш минуталар иштинде Октаргайның кайы-даа оранынга четкеш кээр. Кижи удуй бээрге, ооң сүнезини кижиден үнүп турар болур, чамдыкта ол Үстүү ораннарга четкеш кээп турар. Ынчан ол үстүүртен энергия ап, чаартынып алгаш кээр, ынчангаш кижи эртен сергек, күш кире берген оттуп кээр. Бурган деңнелинче чоокшулай берген кижилер мага-бодун каапкаш, сүнезини-биле бичии үе иштинде үстүү ораннарга, каяа-даа четкеш кээп турар. Ынчангаш сүнезинниң чоруу дыка дүрген ышкажыл.

Чок апаргаш, кижи бүрүзү-ле Бурган оранынга чедип турбас, чүгле чырык энергиялыг, арыг кижилер аңаа чедер. Үстүү оран азы Дээр-Деңгер каъттардан тургустунган. Багай херектер кылып чораан, бачыттыг кижилер колдуу кара энергиялыг болгаш, үстүкү каъттарже үнүп шыдавас, адакы каъттарга артып калгаш, оларның энергиязы чырык энергияга таарышпас болгаш, аарып, хилинчектенип эгелээр. Адакы каъттардан уё-човуур дыңналып турар дээр. Ону тамы ораны деп болур. Ону эртип алырга, үстүкү каъттарже үнери чиигей бээр деп турар.  

19 дугаар арында хуулгаазын даш дугайында бижип турар. «Үш муң чылдар бурунгаар бистиң бо Тывага дээрден бир сылдыс барып дүшкен. Улуг-Хемниң Хайыракан-Даг биле Бай-Дагның ортузунда Ийи-Тал шынаазы Сенек дужунга барып дүшкен чүве-дир» - дээн. Ол даш ам улуг хамывыстың өрээлинде чыдып турар. Ол дашка шаанда хамык чоннар чүдүп, аас-кежикти дилеп ап чораан, Чиңгис-Хаан, Сүбедей суглар чалбарып, чонунга, шериглеринге улуг күштү дилеп ап чорааннар. 1930 чылдардан эгелеп Гитлер бо дашты дилеп турган дээн.

Херек кырында, азы ол даш бе, азы өске даш бе, бо хуулгаазын Чинтамани дээр даш миллион чылдар бурунгаар Орион планетадан Соңгу Тибетте Гималай дагларынга дүшкен. Ооң дүшкен черинге Бурганнар турлагжып чурттай берген. Ол черни Шамбала дээр. Шамбаланың Бурганнары ол дашты тускай өрээлде шыгжап турар. Ооң бичии, чудурук хире кезээ делегейде чоруп турар. Бурганнар ол бичии дашты чамдык чурттарже, чамдык кижилерже чорудуп берип турар. Ол кончуг чырык, күштүг энергиялыг даш болур. Аас-кежик, буян, сайзырал, күш бээр. Шынап-ла, Гитлер 1940 чылдар үезинде ону дилеп тыпсын дээш, Тибетче үш катап экспедиция чорудуп турган. Анаа кижилер кирип шыдавас Шамбаланы тыппааннар.

         Чиңгис-Хаанга Бурганнар дузалап чораан

 58 дугаар арында мынча дээн: «Деңгер чүдүлгениң ыдыктыг билиин Чиңгис-Хаан Сүбедейниң Деңгер-Дээрден дилеглерлиг чалбарыгларындан хөйнү билип, Деңгер чүдүлгезиниң күжүн чуртталгазынга, үүле-херээнге кончуг дээштиг ажыглаан кижи-дир. Мөңге-Көк Дээр-Деңгер чүдүлгези бо ийи эжишкиге кончуг улуг алдарны болгаш эрге-чагырганы берген». Алыс шыны: Чиңгис-Хаан хамык чоннарны каттыштырып, чаңгыс күрүне кыла бээрге, Шамбаланың Бурганнары аңаа сүмелекчи чорудуп берген болгаш черле дузалап чорааннар. Чүге дээрге Бурганнарның сорулгазы хамык чоннарны каттыштыргаш, общиналыг тургузуг социализм, коммунизм тургузары турган. Ол сүмелекчини «Дагдан келген кырган» дээр турган. Чүге дагдан келгенил дээрге Шамбала Гималай дагларында туруп турар. Сөөлүнде 15 күрүнени каттыштыргаш, ССРЭ-ни тургузуп, аңаа социализмни тургускан болгай.

69 дугаар арында кыдаттар тыва чонга сарыг шажынны нептередиир дээш, 50 хире чыл оралдашкаш, чадап каан, оон Богда Бурганның өөредиин тарадып эгелээрге, тыва чон ону хүлээп алган дээн. Сарыг шажын дээрге Богда Бурганның (Будданың) өөредии, Далай-Ламаның амгы гелугпа өөредии-дир. Сарыг шажынны тывалар V-VI-VII вектерде гун, уйгур каганнаттар үезинде-ле хүлээп алган турган. Оон Чиңгис-Хаан XIII вектер үезинде Тибетти эжелеп алгаш, сарыг шажынны Моолга, Уранхай чоннарга тарадып, ону хөлчок сайзыраткан. Кыдаттар Тываны эжелээриниң мурнунда-ла сарыг шажын Тывага сайзыраан турган. XVII-XIII вектер үезинде улам сайзыраан турган.

База ол-ла арында: «Бурун шагда хамнарның дагып чорааны овааларын ламалар Манчы-Хаанның чер бүрүде салгылап каан нояннарының салдары-биле база дагып эгелээн» - дээн. Оваа дагылгазы, черле бүгү дагылгалар, сарыг шажынның бодунуң кылыр үндезин ёзулалы, дүрүмү болур.

                  Сувурганнар ажыктыг бе?

База ол-ла арында мынча дээн: «Чүгле сувурганнарны Уранхайның девискээринге, чурттакчылыг черлер, суурларга, арттарга тутпазын тыва чон чедип алган турган. Чүге дээрге, сувурган дээрге чок болган ламаларга тураскааткан лама хөөрү боор тудуг-тур, ынчангаш сувурганны улус чоогунга тударын хораан турган». Ооң соонда автор кырган-ачазындан сувурган деп чүү чүвел деп айтырган. «Сувурган дээрге чевег ышкажыл, оглум. Бир хүрээниң улуг ламазы чок болу бээрге, сөөгүн өртеткеш, соктап-соктап, хапка ургаш, ол сувурган иштинге суп каар чүве-дир ийин… Бистиң тыва чонувус бурун шагдан чевег, хөөр черле барбас чаңчылдыг, арыг сөөктүг улус-тур бис. Ындыг сувурган көрзүңзе, ырактан оюп чор, оглум» - дээн.

Улуг лама кижиниң хөөрү, сувурганы-даа болза, чырык, арыг энергия үндүрүп чоруур, буянныг, аза-бук ооң чоогунга чагдавас боор. Ол девискээрни арыглап, камгалап чоруур боор. Улуг ламаның кижиниң идик-хеви, эдилеп чораан херексели, ооң мага-бодунуң өртеткен хүлү ыдыктыг, арыглакчы, харын-даа эмнээр шынарлыг болур. Улуг ламаларның мага-бодунуң хүлүнүң кезектерин Тыва Национал Музейге эккеп турганын сактып олур мен. Улус аңаа чүдүп, тейлеп, арыгланып турган. Христиан шажында безин ыдыктыг дээр кижилерниң хүлүн «мощи» дээр, ол эмнээр шынарлыг болур, база улус тейлеп турар. Бисте амгы үеде тудуп турар сувурганнарда ыдыктыг номнар, арыг чүүлдер, бурганнар дүрзүлери суп, тускай номнар номчуп каан боор. Оларның энергиязы читпес, девискээрни арыглап, камгалап турар боор.

Сувурганнарны тудуп-ла турар, оларның ажыы чүл, хамык озал-ондак, өлүм чидим, аарыглар улам көвүдеп турар – деп, интернетте бөлгүмнерде бижип турар. Ол дээрге кижилерниң боттарының кылып турар чүүлдери-дир. Кижилерниң чүнү кылырын боду билир хостуг эргезин сувурганнар канчаптарыл. Бир талазында, кижилер багай чүүлдер кылып, арагалап-дарылап, бак сөглежип, бак чаңнарын аажылап, багай сеткилин сеткиирге кара энергия үнер. Ол көвүдээрге аарыглар тыптыр, озал-ондак болдурар, өлүм-чидимге таварыштырып болур. Ол бүгү кижилерниң боттарындан үнүп турар чүүлдер-дир. Кара энергия чая базып турар.

Номнуң 75 дугаар арнында тибет дылда номнарны тыва дылче очулдургаш, номчуур болза эки деп бижип турар. Чүге дээрге каракка көзүлбес амытаннар, сүнезиннер тибет дылды билбес. Сүнезин ол дылды дилеп чорупкаш, келбейн баар, тыппайн баар. Айыыл-халап, озал-ондакка таваржып болур – дээн. Алыс шынында, Көзүлбес делегейге дылдың херээ чок, ооң амытаннары чүгле бодал-биле чугаалажыр болгаш, кандыг-даа дылда бодалды, кандыг-даа дылды билир болур. Бурганнарга чалбарыгны-даа, оран-таңды ээлеринге дилегни-даа кандыг-даа дылга бодунуң сөзү-биле кылырга, билип турар боор.

Тибет дылда өөредиглерни тыва дылче очулдурары шын, чон билип алзын дээш. А дилег кылыр, ёзулалдар кылыр, шаптараазын, моондактар адырар тускай номнарны тибет дылга ол хевээр номчуур болза, дээжи улуг боор деп бодаар мен. Чүге дээрге сөстерниң дээжи, салдары сөстүң сирлеңнээш чалгыгларында (вибрациязында) болур. Дыка хөй чылдар иштинде номчуп келген номнарның сөстериниң вибрациязы улгады берген, дээжи күштүг, көзүлбес делегейниң амытаннары оларны сактып алган, билир болур, оларга күүседир команда ышкаш апарган болуп чадавас. Тариналарны очулдурбас, кандыг-даа дылдыг кижилер ол хевээр, тибет азы санкрит дылдарда номчуп турар ыдыктыг сөстер. Ол сөстерниң вибрациязы ажылдап турар.

155 дугар арында соодал, олут, меңги дугайында бижип турар. Оларны канчаар санаарының, канчаар катчы бээриниң, канчаар эдериниң дугайында нарын билиишкиннерни шаанда хамнар тургузуп, санап чорааннар дээн. Мээң билирим болза, мону буддизм өөредии деп бодаар мен, хамнар ону ламалардан билип алган чадавас.

        Шажыннар өөредиин кым чогаатканыл?

207 дугаар арында чүдүлге, шажыннар дугайында бижип турар. Кол утказы: чүдүлге дээрге оран-таңды, чер, суг ээлеринге, Дээр-Деңгерге чүдүүрү, дагылгалар кылыры, бойдузунга, ада-иезинге, өгбелеринге ынаа. Бо хам чүдүлге болур дээн.

«Шажыннар дээрге улустуң угаан-бодалы-дыр, үениң сайзыралының аайы-биле хөй чоннарның сагыш-сеткилин чаңгыс угже  угландырыышкыннар-дыр. Буддизм, христианство, католицизм, мусулманство, иудаизм, лютеранство болгаш янзы-бүрү секталар дээрге-ле кижиниң угаадыы, чогаадып каан өөредиглер-дир (религия, философия). Алыс дөзүн көөр болза Деңгер Хүн чүдүлгезинден укталып үнген шажыннар-дыр ийин» - дээн.

Мээң бодалым мындыг. Чүдүлге дээрге чүгле Бурганга, Бурганнарга, оларның өөредиглеринге чүдүүрү-дүр. Тайга-таңды, чер, суг ээлериниң сайзыралы бистен куду чадада турар. Бистиң сорулгавыс — бурган деңнели чедир сайзырап алырывыс болза, тайга-таңды, чер, суг ээлериниң сорулгазы — кижи деңнели чедип алыры болур. Ынчангаштың бис оларга чүдүвес, чүгле олар биске хора чедирбезин дээш, дилеглер кылып, көгүдүп, дагылгалар кылгаш, ашкарып, чемгерип чоруур бис. Бис чүгле Дээр-Деңгерге чүдүп боор бис, чүге дээрге ында Бурганнар бар, оларга чүдүүрүвүс ол. Бис Иерархия хоойлузун сагып, чүгле бистен өөрү турар чүүлдерге чүдүп боор бис. Хамнарга чүдүүр дээривиске олар бистиң-биле дөмей, карачал кижилер, чүгле чүве эндевес, өттүр көөр (ясновидящий) дээрден башка. Деңнеливис чаңгыс. Өттүр көөр кижилер делегейниң чоннарының аразында эңдерик. Ынчангаш хамнаашкынны чүдүлге деп санаары айтырыг кырында. Хамнар кижилерге ачы-буянын чедирип чоруур. Эмчилер база кижилерни эмнеп, ачы-буянын чедирип чоруур. Ындыг деңнелге кылып, хамнаашкынны ындыг көрүш-биле көрүп чоруур мен.

Шажыннар өөредиглери дээрге кижилерниң чогаадып каан чүүлү-дүр дээн болгай. Ону эң кысказы-биле тайылбырлаарга мындыг. Октаргайда планеталарны, оларда амыдыралды, черле бүгү Октаргайда чүүлдерни Бурганнар углап, баштап, сайзырадып, карактап чоруур. Кижилерниң сайзыралынга дузалажып, ону дүргедир дээш, 10 миллион чыл бурунгаар, Юпитер биле Венерадан Черге ындыг 7 Бурганнар келген. Олар Тибетте Шамбалада чурттап турарлар. Олар мынчага дээр эртемнерге ажыдыышкыннарны кылып, экономиканы сайзырадып, кижилерниң мөзү-бүдүжүн экижидер дээш өөредиглерин берип чорааннар.

Олар эртемденнер, угаанныг кижилер, хааннар болуп төрүттүнүп чорааш, ажыдыышкыннарны кылып, чоннарны сайзыралче углап, баштап чорааннар. Оларның шупту аттары төөгүде артып калган. Олар Будда Шакьямуни, Иисус Христос дээш, өске-даа шажыннар баштыңчылары болуп төрүттүнүп чорааш, кижилерге Октаргай хоойлуларын өөреткен, канчаар шын чурттаарын өөреткен өөредиглерин берип чорааннар. Ылап шын оларда болур.

Бо Бурганнар-биле ужуражып, оларның кады ажыдакчылары болуп, оларның өөредиглерин бижип чораан, Россияның хамаатылары бар. Олар дээрге Е. П. Блаватская, Е. И. болгаш Н. К. Рерихтер. Мен оларның хөй номнарын номчаан мен. Майдыр Бурганның 16 томнуг өөредиин тыва дылче аралай очулдуруп каан мен. Бо Бурган, Будда ышкаш, амгы үеге өөредиин 1920-30 чылдар үезинде кижилерге берип каан. Ынчангаш Буддизм, сарыг шажын  дээрге Бурганнарның бергени ыдыктыг өөредиг, улуг эртем, өртээ чок эртине-дир, ону дора көрүп болбас. Шажын өөредиглерин кижилер боттары чогаадып албаан, а бистиң сайзыралывысты башкарып чоруур Бурганнар берген. Ында октаргай хоойлулары, канчаар шын чурттаарының дүрүмнери. Ол улуг эртем. Эртем-билиг чок кижи согур кижиге дөмей деп өгбелеривис чугаалап каан. Ынчангаш согур болбас дээш, ону өөренир херек.  

Номнуң 251 – 259 арыннарында мындыг сөс, домактар бар. «Бодувустуң төрүп каан чуртувуста бис, тывалар, азып эгеледивис, шаандакы Манчы-Кыдаттың сарыг шажынны Уранхайже бир дугаар кииргени-биле дөмей-ле». <…> «Манчы-Кыдаттың кадыг-дошкун дарлалы болгаш ооң-биле келген тибет Долгяланың өөредии бистиң чонувустуң бажын төөреткен болгаш чонувусту кортук байдалче киирген». <…> «Билдинмес дылда чүдүлге чоннуң ишти-хөңнүнче колдуу сиңнигип чадап, утка-шынары билдинмейн чоруур. Тывага келген «шацин» («шажын») дээрге колдуунда тибет дылга номчулга, тибет дылга мөргүлдер (тариналар) болгаш тибет ламаларга, тибет бурганнарга тейлээшкин-дир (ламаизм)».

«Эртем-билии шыырак, Тибетке 40 чыл өөренгеш келген тыва ламалар «тибет дылга номчулга кылып болбас» деп чүвени кончуг эки билир турганнар. Ам чүге тыва ламалар чүгле даштыкы ном номчуп турарыл? Шаандакы Богда-Бурганның өөредии кайда барган?» <…> Дагылганы чүгле хамнар кылыр ужурлуг дээн.  «Бойдустуң янзы-бүрү дириг күштери-биле харылзажып шыдавас, Чер, Суг Ээлерин, аза-четкер көрбес кижилер Арт-Сын дагывас, Тайга-Сын дагывас, Аржаан дагывас чүве-дир, чүге дээрге олар шын эвес чүве кылырга, халаптар болур. Судурну төвүт дылдап номчуурга, Тыва Черниң Ээзи билбес, хорадаар». <…> «Тыва улустуң чаңчылдары Кам чүдүлгезинден үндезилеттинген» - дээн.

        Дагылганы кымнар кылыр ужурлугул?

Ам бо чүүлдер талазы-биле мээң бодум бодалым бижип көрейн.  Сарыг шажын Тывага Кыдаттың эжелээриниң мурнунда-ла келген деп бижээн болгай мен. Богда-Бурган дээрге Будда-Бурган дээни ол эвес бе? Ооң өөредии Индияга тывылгаш, Тибетке хөлчок сайзыраан, колдуу тибет дыл кырында бүгү делегейге тарап, сайзыраан деп болур. Амгы үеде Тывада Далай-Лама башкының баштааны сарыг шажын (Будданың) өөредии база тибет дылда. Ону өөренири кижиниң бодундан хамааржыр. Буддизм өөредиглери бижээн орус-даа, тыва-даа дылдарда номнар бар. Мооң мурнунда Индиядан башкылар үргүлчү кээп, лекцияларны чорудуп турганнар. Тыва ламалар чонга калбаа-биле өөредиглер берип, лекциялар чорутпайн турар. Өөредиглерни тыва дылче очулдурбайн турары шын.

Кандыг судурларны тибет дылга номчуурга чогумчалыын үстүнде бижээн мен. Тыва дылдыг Чер ээзи, орус дылдыг, черле өске-даа дылдыг Чер ээзи деп чүве чок. Олар кандыг-даа дылдыг кижи бодунуң дылынга чугаалаарга,  билир болур, чүге дээрге көзүлбес делегейде дыл деп чүве чок, ооң амытаннары чүгле бодал-биле харылзажып, чугаалажыр. Кандыг-даа дылды билир болур.

Оваалар, тайга-таңды, чер, суг (бойдус) дагылгазын чүгле хамнар кылзын деп болбас. Оваалар кылыры, бойдус дагылгазы сарыг шажынның (буддизмниң) үндезин ёзулалы болур. Оваа сувурган-биле дөмей. Даштарны чаңгыстап холга тудуп алгаш, судур, тариналар номчуп каар. Оон ол даштарны көрүп каан черлерге оваа кылдыр чыып каар. Ол даштарда сиңе берген энергия ол девискээрни арыглап, камгалап турар боор. Оваага келген кижи база арыгланып турар. Оваага келгеш, кижи билир тариназын номчааш, эки күзелдерин чугаалааш, дажын немей салып каар. Ол кижи оваага эки энергия берип, боду база эки энергияны ап турар.

Тайга-таңдыларда чүгле оларның ээзи чурттап турар эвес, олардан болгаш кижилерден өөрү чаяалгалыг бойдустуң ак бурганнары, харын-даа улуг бурганнар база чурттап турар болур. Ламалар тускай өөредип каан дагылга ёзулалы кылыр, бойдус ээлерин көгүдүп, чагырар дагылганың тускай номнарын номчуур, хей-аът көдүрер судур номчуур, камгалакчы сагыызын Бурганнарга сержим өргүүр. Ынчап кээрде, дагылгага улуг Бурганнар база кээр, камгалалын, авыралын бээр болуп турар.

Ламалар дээрге тускай өөренген, делгем эртем-билиглиг, тускай даяан кылып тургаш, арыгланып алган кижилер. Олар үргүлчү ном-судур, тариналар номчуур болгаш, оларның энергиязы боттарында, идик-хевинде, эдилээн эт-севинде сиңип калган боор. Ол талазы-биле анаа кижилерден, бойдус ээлеринден иерархия талазы-биле бедик чадада турар. Ынчангаш ындыг чырык энергиялыг лама-башкылардан бойдус ээлери коргар, хүндүлээр, чагыртыр болур. Октаргайның Иерархия хоойлузу: адакызы үстүндүкүзүнге эки-тура-биле чагыртыыры. Бо хоойлу кайда-даа ажылдап турар. Чамдык ламалар бодун арыглап, сайзыраткаш, хамнар ышкаш өттүр көөр апаар. Шаанда Тывага өттүр көөр ламалар хөй турган.

Тыва чоннуң чаагай чаңчылдары сарыг шажын өөредиинден үндезилеттинген. Майдыр Бурган өөредиинде безин тыва чаңчылдарга ол-ла хевээр, дорт дүгжүп турар черлер хөй чорду. Буддизм (сарыг шажын) өөредии бойдуска үндезилеттинген, ооң-биле холбаалыг өөредиг-дир. Кижи төрелгетенниң сайзыралын башкарып чоруур Бурганнар кижилер мөзү-бүдүштүг, шын сайзыразыннар дээш, өйлеп-өйлеп өөредиглерин берип чорааннар. Будда Шакьямуни өөредиг берип турган буддаларның дөрт дугаары болур. Ооң мурнунда үш буддалар өөредиглерин берип чорааннар-дыр. Дээр-деңгерге чүдүүрү азы тенгрианство оларның өөредии болуп чадавас, чүге дээрге Дээрде Бурганнар бар болгай. Сайзыралды чүгле Бурганнар кылып турар.

                                   Түңнел сөс

Дээди хамывыс Кара-оол Допчун-оолович «Скиф хүн түрүк Уранхайның хуулгаазын тывалары» деп номунда делегейде чүүлдерни, болуушкуннарны Тывага, тываларга хамаарыштыр делгеми-биле таарыштыр бижип кааны кайгамчык болуп турар. Ол делгем билиглиг, делгем көрүштүг кижи деп чүве билдинип турар.

Ындыг-даа болза ол хамнаашкынны бүгү талазы-биле мактап, буддизмни төвүт чүдүлге-дир, төвүт дылга ном номчуп болбас, ламалар дагылгалар кылып болбас дээни багай болуп турар. Ол чорук буддизмни чондан чартыктырып, аңаа хөөн калдырып, багай салдарын чедирип болур. Бо номну номчаанындан чүве бе, Вконтактыда бөлүктерде буддизм дээрге өске, төвүт чүдүлге-дир, биске ооң херээ чок, бис, тывалар  Дээр-Деңгерге, Чер-Иевиске, Оран-Таңдывыска чүдүп чораан бис, биске ол-ла чедер – деп, хөй кижилер бижип турар. Буддизм өөредии дээрге бойдус-биле холбаалыг болгаш, Дээр-Деңгерниң, Чер-Иевистиң, Оран-Таңдывыстың өөредии-дир. Бойдузувуска чүдүп чорааш, ооң өөредиин билир турар ужурлуг бис. Чүдүлге дээрге Бурганнарга, Дээр-Деңгерге, Бойдуска чүгле тейлеп, чүдүүрү эвес-тир. Чүгле тейлеп, чүдүүрге кижиге чүү-даа бербес, ол-ла хевээр мугулай кижи болуп чоруур сен. Кол чүве оларның өөредиин өөренип, амыдыралга ажыглап, бодун сайзырадып, хөделиири-дир. 

Бурганнар буддизм өөредиин чүгле чаңгыс чонга — төвүттерге бербээн, а бүгү кижи төрелгетенге берген. Ол делегейниң бүгү чурттарынче тарай берген, делегей шажыны-дыр, Европа чурттарында суг дыка сайзырап турар, чон ылап шын ында, ол эртем-дир деп чүвени биле берген. Орус дылда буддизм номнары Европа чурттарының геше ламаларының бижээн номнарының очулгазы болур чорду. Соора билип чоруур каш кижилер турза-даа, шаандан тура ниити тыва чонум хөлүн часпаан, буддизм (сарыг шажын) Тывада сайзыралын ам-даа улам уламчылап турар.

Оон ыңай, номда шала чигзинчиг, кижи бүзүрексевес, таарыштырып каан хевирлиг чүүлдер хөй болуп турар. Мен оларны сайгарбаан мен.

Номнуң ниити утказы, кысказы-биле чугаалаарга, хамнаашкынны кол деп, ону делгередип турар ном болур.  Бо кандыг номул деп чүвени номчукчу кижи  боду түңнел үндүрер. А мен бодумнуң бодалымны мында илереттим.